خشکسالی با ایران چه خواهد کرد؟

خبرهای خوبی از آب به گوش نمی‌رسد. اعتراضات در خرمشهر غرب ایران همسایه غربی وارد روز دوازدهم شده است. تا لحظه تهیه این گزارش، مسمومیت ۲۳۰ نفر از سه روستای بخش ابوالفارس خوزستان به دلیل قطعی ۲۰ ساعته آب توسط مراکز بهداشتی استان گزارش شده است. خبرها حکایت از کمبود ۶۰ درصدی ذخایر برق آبی کشور دارد و نه تنها قطعی برق به تهران رسیده بلکه ادارات خوزستان بی‌آب را به تعطیلی کشانده است. شوری آب به استان یزد رسیده و چاه ۲ هزار متری در سیستان که با هدف رسیدن به آب‌های فسیلی ایران حفر شده نگرانی‌ها از بابت فاتحه‌خوانی آب‌های زیر زمینی ایران را بیشتر از پیش کرده است.

کوکچه پرس141 نمایش هاآخرین بروزرسانی:دوشنبه ۱۱ سرطان ۱۳۹۷ - ۱۱:۴۲ قبل از ظهر
خشکسالی با ایران چه خواهد کرد؟
صور کنید شیر آب را که باز می کنید تا در این وانفسای گرما جرعه ای آب بنوشید، آب گل آلودی از شیر آب جاری شود! چه می کنید؟ مردم خرمشهر و خوزستان چند روزی است که با نبود آب آشامیدنی دست و پنجه نرم می کنند و در گرمای خرما پزان جنوب زیر نور مستقیم افتاب به امید جرعه ای آب شیرین در صف های چند کیلو متری می ایستند! مردم همان شهری که جای ترکش های جنگ تحمیلی هنوز هم بر دیوار هایش خود نمایی می کند!
خشکسالی با ایران چه خواهد کرد؟

خشکسالی پدیده‌ای نادر برای ایران نیست. هزاران سال پیش کوروش پادشاه هخامنش روزهای صفر آبی را برای سرزمین پهناور ایران پیش‌بینی کرده بود. «خداوندا سرزمین مرا از حمله بیگانه، خشکسالی و دروغ در امان بدار»؛ در آستانه سال‌ ۱۴۰۰ شمسی نه دعای کوروش حافظ ایران بود و نه هشدارش از ۱۴۰۰ سال پیش توانست تلنگری برای ما باشد. خشکسالی اولین نمود خود را با خداحافظی با برف و باران به ما نشان داد، زمستان‌های خشک، بی‌باران، بی‌برف.

در فروردین ۱۳۸۷ سازمان هواشناسی ایران با ارائه گزارشی از نتایج مشاهدات ایستگاه‌های هواشناسی خبر از وقوع خشکسالی و کاهش شدید بارندگی در زمستان ۱۳۸۶ داد و ادامه آن را برای ۴ سال، یعنی تا پایان سال ۱۳۹۰ پیش‌بینی کرد. از آن به بعد چند سالی تابستان با قطعی گاه و بی‌گاه آب و برق سپری شد تا اینکه در شهریور ۱۳۹۵ پایگاه اطلاع‌رسانی وزارت نیرو از خالی بودن حدود ۴۷ درصد از کل سدهای ایران خبر داد و مجموع ظرفیت کل مخازن ۱۶۹ سد موجود در کشور را برابر با ۸/۴۹ میلیارد مترمکعب اعلام کرد. این داستان ادامه داشت. کم کم وضعیت آب شرب در شهرها و روستاهای مختلف به خصوص مناطق محروم بغرنج‌تر شد. کیفیت آب پایین آمد اما هر از گاهی مشکلات با راه‌کارهایی موقت درمان می‌شد. سال‌ها بعد خشکسالی روی دیگر خود را به ما نشان داد.

تابستان‌ها گرم‌تر، زمستان‌ها بی‌باران‌تر و رودخانه‌ها بی‌آب‌تر می‌شد و ولع ما برای خودکفایی در منابع غذایی بیشتر. جمعیت ایران روز به روز افزایش می‌یافت، زمین‌های زیر کشت بیشتر می‌شد و چاه‌ها به مدد کشاورزان می‌آمد. ٢٢٠هزار حلقه چاه‌ غیرمجاز، دشت‌های ایران را محصور کرد و برای بستن آنها، دست وزارت نیرو هم به واسطه برخی مصوبات و قوانینی که در دولت‌های نهم و دهم مصوب شده، بسته شد. دریاچه ارومیه اولین قربانی بود. خبر حیات ۲۰ درصدیش سراسر ایران را پر کرد و تلاش‌ها برای نجاتش از سال ۸۰ تا به امروز گرچه بی‌ثمر نبوده اما نتوانسته حیات دوباره را به آن برگرداند. پس از آن ضرب‌ آهنگ خبرهای خشکی، پایان حیات، شوربختی و بی‌آبی دریاچه‌ها و تالاب‌ها و رودخانه‌های ایران تندتر شد و ضربان حیات آب در ایران کند‌تر. «هامون خشکید»، «ریزگرد آمد»،

«سیستان آب ندارد»، «بلوچستان خشک است»، «زاینده رود مرد»، «اصفهان آب ندارد»، «فاجعه در تالاب گاوخونی»، «شادگان کانون ریزگردهای خوزستان»، «اهواز هوا ندارد»، «پایان منابع آبی زیرزمینی تا ۵۰ سال آینده»، «بخت بد بختگان»، « ۷۵ درصد از تالاب‌های ایران در معرض خشکی» سرخط خبرهای روزنامه‌ها را پر کرد. بعد از آن خشکسالی ما را با انتقال آب آشناتر کرد. از آن به بعد بود که خبرها از «انتقال آب خرز به فلات مرکزی، دریای عمان به فلات مرکزی، زاینده‌رود به یزد، کوهرنگ به اصفهان، کارون به اصفهان، بهشت‌آباد به کرمان و …» حکایت داشت. کمی نگذشت که خبرها شکل دیگری به خود گرفت. «شکستن لوله انتقال آب اصفهان به یزد»، «تجمع مخالفان انتقال آب کارون»، «اعتراض بختیاری‌ها به انتقال آب کوهرنگ» و … تیتر یک رسانه‌ها شد. حالا اما آخر جاده خشکسالی بیش از گذشته نمایان شده است. خوزستان که تا پیش از این با معضل خشکسالی تالاب و هجوم گرد و غبارها روبه‌رو بود با آب شور و گل‌آلودی مواجه شده است. سیستان و بلوچستان در شرایط بد بی‌آبی به سر می‌برد و در شرایط بحرانی آب‌‌های زیرزمینی، مسئولان خبر از حفر اولین چاه با عمق ۲ هزار متری می‌دهند.

سازمان حفاظت محیط زیست که تا پیش از این مخالف سرسخت این کار بود در برابر طرح تحقیقاتی حفر چاه ژرف که به آخرین ذخایر آبی ایران مشهورند سکوت کرده و نماینده سیستان و بلوچستان این چاه را راه حل مشکل بی‌آبی استان می‌داند و امیدوار برای حفر دومین چاه در بلوچستان است. اعتراضات مردم خوزستان به آب از حضور در نماز جمعه به صف یزله‌کنان مقابل مسجد جامع خرمشهر رسیده و خبرها از به خشونت کشیده شدن تظاهرات مردمی به گوش می‌رسد. تا به حال مسئولان که تا پیش از این سال‌ها به خشکسالی و رسیدن به روز صفر نیاندیشه‌ بودند، راه‌کارهای موقتی برای حل این بحران ارائه کرده‌اند. راه‌کارهایی که تا کنون دردی را دوا نکرده و تنها حکم مسکنی برای درد بی‌آبی ایران داشته‌اند. برای درمان دریاچه ارومیه خرید آب از ترکیه را پیشنهاد کرده‌اند و برای درمان آلودگی هوا صبر و دعا برای باد را تجویز کرده‌اند.

اگر اوضاع آبی کشور به همین شکل کنونی ادامه یابد، چندین اتفاق زنجیره‌ای می‌افتد که می‌تواند وضعیت تاریخی و تمدنی ایران را تحت الشعاع قرار دهد. در مرحله اول، بخش‌های مرکزی ایران، از مرز کم آبی عبور می‌کند و به بی‌آبی می‌رسد و در فاز بعدی، این بحران به مناطق غیرکویری هم می‌رسد. با کاهش منابع آب، تنش های اجتماعی، اقتصادی و سیاسی تشدید می‌شود. بدین معنا که دوران کم‌آبی، درگیری بر سر سهم آب، اوج می‌گیرد کما این که از هم اکنون طلیعه آن را شاهد هستیم. این وضعیت، به طور ملموسی، اتحاد ملی را تحت الشعاع قرار می‌دهد و از مردمی که در روزهای سختی مانند دوران جنگ تحمیلی، در کنار هم ایستاده بودند، جماعتی می‌سازد که اینک رو در روی هم ایستاده و آب را از هم دریغ می‌کنند. این نگران کننده‌ترین نوع رابطه در میان بخش‏های مختلف یک ملت است. کمبود آب، فقط در بخش کشاورزی متوقف نمی‌شود و بخش صنعت را نیز در بر می‌گیرد. بسیاری از صنایع آب بر مانند فولاد که در مناطق بحران آبی واقع هستند، ناگزیر خواهند شد از ظرفیت تولیدشان بکاهند. بدین ترتیب شاهد افزایش بیکاری در بخش کشاورزی و صنعت خواهیم شد.

با تشدید کم آبی، دولت ها ناگزیر می‌شوند همه یا بخش اعظم منابع آبی را به آب شرب شهری اختصاص دهند ولی افزایش جمعیت از یک سو و کاهش منابع آبی، تامین آب آشامیدنی را نیز با مشکلات و کمبودهای عدیده مواجه می‌کند.

در آینده‌‌ای نزدیک، بسیاری از شهرهای ایران، شاهد ایستگاه‌های فروش آب تصفیه شده چاه ها خواهند بود. با تشدید بحران و رسیدن از کم آبی به بی‌آبی، بزرگ‌ترین مهاجرت‌‌های درون سرزمینی را شکل می‌دهد. اتفاقی که هم‌اکنون نیز شاهد آن هستیم. مناطق مرکزی ایران رفته رفته از جمعیت خالی می‌شوند و ساکنان آن به حداقل ممکن می‌رسد؛ در مقابل، جمعیت شهرهایی چون تهران به مرز انفجار می‌رسد و آن زمان است که نمی‌دانیم با بحران بیکاری و حاشیه‌نشینی و فقیر چه کنیم. از آن سو زمین‌های رها شده به کانون ریزگرد و فرسایش خاکی بدل می‌شوند و کاهش تولیدات کشاورزی، به کمبود منابع تغذیه‌ای دام‌ها می‌انجامد و بحران تغذیه در کشور فراگیر می‌شود. بحران اجتماعی بیداد می‌کند و فروپاشی همان چیزی است که همه ما از آن هراسانیم.

ابتکار/زهرا داستانی

حدود ۲ هفته پیش بود که مردم شهرهای آبادان و خرمشهر وقتی شیر آب خانه‌های خود را باز کردند، با آبی شورتر از آب دریا مواجه شدند، آبی که نه می‌شد آن را نوشید و نه چیزی با آن شُست. این موضوع برای مردمی که زخم ۳۸ ساله جنگ، بر قلب و پوست شهرشان جا خشک کرده، شبیه آژیر قرمزی بود که سال‌ها پیش به گوش شنیده بودند و باید بعد از گذشت این همه سال، بازهم می‌شنیدند، آژیری که وضعیت قرمز را برای شوری آب به صدا در می‌آورد و داغ روی داغِ آبادان و خرمشهر می‌گذاشت.
حالا اما چند روزی‌ است که خشکسالی، آب دریا را به خانه‌های مردم خرمشهر و آبادان کشانده است. دریا وقتی به جای موج زدن کنار ساحل، راهی شیر آب خانه‌ها می‌شود، دیگر اصلاً زیبا و تماشایی نیست. استاندار خوزستان، امیدوار است وضعیت کیفی آب خرمشهر و آبادان تا پانزدهم تیر اصلاح شود. به گفته‌ او، حدود هزار میلیارد تومان در این زمینه برای اجرای طرح غدیر ۲ هزینه شده تا خط لوله این طرح احداث شود.
رودخانه‌های بسیاری در خوزستان وجود دارد که به عنوان منابع عظیم آبی کشور و استان به حساب می آیند و سدهای بیشماری نیز بر روی آن‌ها ساخته شده است تا بتوانند این منابع عظیم آبی را کنترل کنند اما با وجود همه این منابع و به دلایل متعدد خوزستان اکنون با بحران خشکسالی مواجه است، بحرانی که رگ‌های حیاتبخش این استان که همان رودهای آن است را خشک کرده و خوزستان را تشنه‌تر و خشک تر از همیشه به حال خود رها کرده است. بحران آب مساله‌ای است که در حال حاضر گریبان بیشتر شهرستان‌های خوزستان از جمله آبادان و خرمشهر را گرفته است و مردم این شهرها با این بحران به طور جدی درگیر هستند. خشکسالی در چند سال اخیر و کاهش بارش در استان‌های بالادست باعث شده تا ذخایر آب پشت سدها کاهش پیدا کند و زنگ خطری جدی را در بحث تامین آب مورد نیاز مردم به صدا درآورد. کاهش آورد آب رودخانه‌های اروندرود، بهمنشیر و کارون باعث پیشروی آب دریا از سمت خلیج فارس به سمت اروندرود و از آنجا به سمت رودخانه کارون شد تا مردم خرمشهر و آبادان، در لوله‌کشی های منازل خود آبی شورتر از آب دریا را مشاهده کنند. در گذشته آب رهاسازی شده از پشت سدها مانع ورود آب دریا به رودخانه اروند و کارون می‌شد اما اکنون به دلیل کاهش ذخایر آبی این مساله ممکن نیست و شرایطی را به وجود آورده تا آب شرب مردم در شهرهای خرمشهر و آبادان با کاهش کیفیت و شوری بسیار بالایی مواجه شوند به شکلی که مردم این شهرها در روزهای اخیر تجمعات اعتراضی داشته و خواستار بهبود وضعیت کیفی آب شده‌اند.
خط لوله‌ای موسوم به خط لوله «آب غدیر» آب آشامیدنی شهرهای خرمشهر و آبادان را تأمین می‌کند. سال گذشته شاخه اول این خط لوله برای تأمین آب آشامیدنی افتتاح شد. خط لوله غدیر شامگاه سه‌شنبه ۵ تیر در منطقه هویزه شکست و تنها منبع آب آشامیدنی شهرهای خرمشهر و آبادان از بین رفت. ساکنان بسیاری از مناطق، از آب آشامیدنی با شوری ۴۵۰ تا ۵۰۰ میکروموس استفاده می‌کنند اما با وجود آنکه ۳۰ درصد آب‌های جاری و روان ایران از استان خوزستان عبور می‌کند، شوری آب در شهرهای استان سه برابر استاندارد آب در سایر مناطق کشوراست. همزمان با شور شدن کم سابقه آب شهری که به دلیل قطع شدن سهمیه آب غدیر ایجاد شده است تقاضا برای آب شیرین تصفیه شده از محل های عرضه این آب شیرین افزایش یافته که در این محل ها نیز با کاهش عرضه مواجه شدند. داوود حسینی، مدیر آبفای روستایی آبادان اعلام کرده که کاهش آب رودخانه بهمنشیر به دلیل خشکسالی‌ها باعث شور شدن آب خرمشهر و آبادان شده است.
لازم به ذکر است که احداث سد مارد و راه اندازی خط دوم غدیر برای تامین آب شرب و همچنین تامین اعتبار برای اجرای انشعاب به روستاها آبادان و خرمشهر از جمله راهکارهایی است که مسئولان شهری به کرات در سخنان خود در مناسبت های مختلف به عنوان اقدامات فوری برای کنترل شرایط بحران یاد می کنند .
عبدالله سامری نماینده مردم خرمشهر در آئین کلنگ زنی سه پروژه عمرانی در خرمشهر و در پی اعتراض یک شهروند خرمشهری به وضعیت نامناسب آب شرب گفته بود: همانطور که نمی توانستیم مانع جنگ شویم امروز هم نمی شد مانع پیشرویی آب دریا به رودخانه ها شد. خشکسالی مشکلی است که ۲۳ استان کشور با آن درگیرند و انتقال آب هم ۱۷ سال پیش انجام شده و ایجاد این شرایط به من و دیگر مسئولان فعلی ارتباطی ندارد. همه در حال تلاشند که شرایط را کنترل کنند و از مردم انتظار می رود در این شرایط به جای تخریب در فضای مجازی به مسئولان کمک کنند.
این در حالی است که به گفته اهالی خرمشهر قیمت بشکه های آب ۲۰ لیتری و همینطور آب معدنی در چند روز اخیر و همزمان با بحران آب افزایش یافته است.
سر انجام شوری آب و افزایش قیمت آب های معدنی به نارضایتی اهالی استان دامن زد و در چند روز اخیر شاهد اعتراضات مردمی در استان های جنوبی بودیم.
جلیل مختار، نماینده مردم آبادان در مجلس شورای اسلامی با اشاره به اقدامات انجام گرفته برای حل مشکل شوری آب در آبادان گفته است: در خصوص بهبود وضعیت آب شرب آبادان چندین پروژه در حال اجرا است تا شاهد بهبود وضعیت کیفی آب در آبادان باشیم. از چند روز گذشته ورودی آب از طریق طرح غدیر در شهرستان آبادان به حدود ۱۱۰ هزار متر مکعب رسیده و با توجه به این موضوع تا حدودی وضعیت کیفی آب در شهرستان آبادان بهبود پیدا کرد و با اقدامات دیگری که در شهرستان در حال انجام است، وضعیت آب آبادان بهتر خواهد شد. در سال گذشته کلنگ‌زنی احداث سدهای پایین دست و بالادست بهمنشیر و کارون آغاز شد اما احداث این سدها حدود سه سال زمان می‌برد تا پس از آن شاهد عدم ورود آب شور دریا به رودخانه‌های بهمنشیر و کارون باشیم. به جهت این‌که سه سال مدت زمان طولانی برای مردم است، به منظور جلوگیری از ورود آب شور دریا به کارون و بهمنشیر، احداث بندهای موقت از حدود ۲۰روز گذشته در شهرستان آغاز شد و روز گذشته به اتمام رسید. با تکمیل این بند ورود آب شور به رودخانه کارون و بهمنشیر کاهش پیدا می‌کند و این مساله باعث می‌شود تا EC آب شرب کاهش پیدا کند و مردم آبادان از آبی با کیفیت بالاتر و با شوری کمتر بهره‌مند شوند.
این در حالی است که شوری آب در آبادان نه تنها زندگی بسیاری از مردم این شهر را با اختلال رو به رو کرده است بلکه سایر بخش‌های مهم این شهر از جمله کشاورزی، صنعت و… نیز تحت تاثیر این موضوع قرار گرفته و با مشکلات فراوانی مواجه شده‌اند. بالا رفتن EC آب رودخانه کارون و بهمنشیر در شهرستان آبادان باعث شد تا بر اساس اعلام شرکت پتروشیمی آبادان، این شرکت به دلیل شوری بالای حد مجاز و به جهت جلوگیری از آسیب‌های فنی تجهیزات و کمک کردن بهتر به آب شرب مصرفی شهر به مدت ۴۸ ساعت با برنامه ریزی‌های فنی از مدارخارج شود. بخش کشاورزی و نخیلات آبادان نیز به دلیل شوری آب دچار مشکلات فراوانی شده اند و در خطر نابودی قرار دارند. شوری آب در آبادان علاوه بر زندگی مردم، زندگی کشاورزان و دامداران را با خطر جدی مواجه کرده است. این مساله به جایی رسیده که مردم در بسیاری از مناطق آبادان با کمبود جدی آب برای آبیاری نخیلات و کشت های خود مواجه هستند و مناطقی که آب دارند نیز آبی بی کیفیت است. این موضوع باعث شده تا بسیاری از کشت‌ها و نخلستان‌های آبادان تشنه بمانند و یا از بین بروند.
در این خصوص ناجی شعیب زاده، مدیر اداره جهاد کشاورزی آبادان با بیان این‌که شوری آب، حیات ۲ میلیون نخل آبادان را تهدید می‌کند، عنوان کرد: با توجه به شرایطی که برای کیفیت آب و شوری آن در شهرستان به وجود آمده، شاهد مشکلاتی برای نخلستان‌های شهرستان خواهیم بود. امسال وضعیت آب از نظر کیفیت مناسب نیست و با توجه به این‌که آبادان در پایین دست رودخانه کارون و بهمنشیر قرار دارد و آورد آب نیز کاهش پیدا کرده است، شاهد افزایش شوری آب در آبادان هستیم که این مساله قطعا بر حیات نخیلات آبادان اثرگذار خواهد بود.
حالا خوزستان آب ندارد؛ هوا ندارد؛ آبادانی و آرامش ندارد؛ خوزستان هیچ ندارد! شاید بهترین موقع باشد که از عیسی کلانتری، رئیس سازمان حفاظت از محیط زیست که سال پیش پیشنهاد انتقال آب از خوزستان را داده بود بپرسید: مسئول محترم کدام آب را می خواستید انتقال دهید؟ کاش مسئولین محترم به جای انتخاب های نادرست اهل فن را بر مسند قدرت می نشاندند تا امروز با بحرانی مثل تشنگی در خونین شهر رو به رو نمی شدیم!
۱۳۹۷-۰۴-۱۱ ۱۳۹۷-۰۴-۱۱
کوکچه پرس