فروپاشی سریع و ناگهانی ارتش افغانستان در سال ۲۰۲۱، نتیجه‌ی مجموعه‌ای پیچیده از عوامل داخلی

فروپاشی سریع ارتش افغانستان در سال ۲۰۲۱ یکی از رویدادهای شوکه‌کننده در تاریخ معاصر این کشور بود. ارتش ملی افغانستان که با هزینه‌های هنگفت و حمایت‌های بین‌المللی به‌ویژه از سوی ایالات متحده آمریکا تشکیل شده بود، در مواجهه با پیشروی طالبان به سرعت از هم پاشید. این فروپاشی نه تنها نشان‌دهنده ضعف ساختاری و مدیریتی در ارتش افغانستان بود، بلکه عوامل متعدد داخلی و خارجی نیز در آن نقش داشتند. در این مقاله به بررسی علل و عوامل مؤثر در این فروپاشی پرداخته می‌شود.

ساختار و تشکیلات ارتش افغانستان
ارتش ملی افغانستان در سال ۲۰۰۲ با هدف دفاع از حاکمیت ملی، تمامیت ارضی و ارزش‌های قانون اساسی تشکیل شد. این ارتش شامل حدود ۳۰۰ هزار پرسونل نظامی بود که در ۷ قول اردو، ۴ فرقه، دو لوای ضربتی و لوی حمایه سازمان‌دهی شده بودند. فرقه‌های عملیاتی شامل فرقۀ عملیات‌های خاص، فرقۀ ۱۱۱ پیاده، فرقۀ ۲۰ پامیر و فرقۀ پولیس نظامی بودند. همچنین، کندک‌های ریزرف در برخی قول‌ها ایجاد شده بودند تا توان عملیاتی ارتش را افزایش دهند.

روش جنگ در افغانستان
جنگ در افغانستان همواره با روش‌های غیرمستقیم، چریکی و نا‌منظم همراه بوده است. تکتیک‌هایی مانند کمین، حملات شبانه، قطع اکمالات لوژستیکی و حملات پراکنده از ویژگی‌های بارز این روش جنگ هستند. با این حال، ارتش افغانستان بیشتر بر اساس آموزش‌های جنگ منظم و کلاسیک توسط مشاوران خارجی تربیت شده بود، که با واقعیت‌های میدان جنگ در افغانستان همخوانی نداشت.

علل فروپاشی ارتش افغانستان
فروپاشی ارتش افغانستان را می‌توان به عوامل متعددی نسبت داد که برخی از مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

۱. ضعف مدیریت و رهبری نظامی:
عدم وجود استراتژی دفاعی منسجم و ضعف در تصمیم‌گیری‌های نظامی از جمله عوامل اصلی شکست ارتش بود. فرماندهان ارتش در مواجهه با پیشروی طالبان نتوانستند واکنش مؤثری نشان دهند.

۲. فساد اداری و مالی:
فساد گسترده در ساختار ارتش و دولت افغانستان باعث شد که منابع مالی و تجهیزات نظامی به‌درستی تخصیص نیابند. گزارش‌ها حاکی از وجود ۴۲ هزار سرباز خیالی در ارتش بود که حقوق آن‌ها به جیب افراد فاسد می‌رفت.

۳. ضعف روحیه و انگیزه سربازان:
بسیاری از سربازان ارتش افغانستان به دلیل عدم احساس تعلق به وطن و ناامیدی از حمایت دولت، در مواجهه با طالبان مقاومت نکردند و تسلیم شدند.

۴. وابستگی به نیروهای خارجی:
ارتش افغانستان به شدت به حمایت‌های نظامی و لجستیکی نیروهای خارجی وابسته بود. خروج ناگهانی نیروهای آمریکایی و ناتو از افغانستان باعث شد که ارتش توانایی مقابله با طالبان را از دست بدهد.

۵. جنگ روانی و بی‌اعتمادی:
رفتارها و پیام‌های متناقض آمریکا به ارتش افغانستان، مانند تخلیه پایگاه بگرام بدون اطلاع فرماندهان افغان، باعث تضعیف روحیه و بی‌اعتمادی در میان نیروهای نظامی شد.

۶. عدم بسیج مردمی:
دولت افغانستان نتوانست از حمایت مردمی بهره‌برداری کند. در صورتی که مردم در کنار ارتش قرار می‌گرفتند، احتمال مقاومت در برابر طالبان افزایش می‌یافت.

۷. وافق‌های پشت پرده:
توافق‌های پنهانی بین آمریکا و طالبان در دوحه و عدم مشارکت دولت افغانستان در این مذاکرات، باعث شد که ارتش افغانستان احساس بی‌پشتوانگی کند.

۸. عدم تجهیزات مناسب:
ارتش افغانستان فاقد سلاح‌ها و تجهیزات پیشرفته مانند تانک، هواپیما و موشک‌های دوربرد بود که در برخی عملیات‌ها به ضرر آن تمام شد.

فروپاشی ارتش افغانستان نتیجه‌ی ترکیبی از عوامل داخلی و خارجی بود. ضعف ساختاری، فساد اداری، وابستگی به نیروهای خارجی، جنگ روانی و عدم بسیج مردمی از جمله دلایل اصلی این شکست بودند. این رویداد نه تنها نشان‌دهنده ناکامی پروژه‌های نظامی و امنیتی در افغانستان بود، بلکه درس‌های مهمی برای آینده این کشور و جامعه بین‌المللی در پی داشت. برای بازسازی ارتش و نظام امنیتی افغانستان، نیاز به اصلاحات عمیق در ساختارهای مدیریتی، مبارزه با فساد و ایجاد حس تعلق ملی در میان نیروهای نظامی است.

منابع
۱. امیر بهرام معصومی، “چرا اردو افغانستان اینقدر سریع از هم پاشید”، ایرو نیوز، ۱۶ اوت ۲۰۲۱.
۲. “آنچه غربی‌ها از سقوط افغانستان پنهان می‌کنند”، ایرنا.
۳. “دلایل شکست سریع اردو افغانستان”، ایرنا، ۶ مرداد ۱۴۰۰.
۴. کریم پوپل، “اردو ملی افغانستان”، ویکی‌پدیا فارسی.
۵. فضل غنی حق‌دل، “علت سقوط سریع اردو افغانستان”، شبکه العالم، ۲۶ مرداد ۱۴۰۰.